NTPC, CIL, IOCL, FCIL आणि HFCL यांचं संयुक्त उपक्रम, जे भारतात फर्टिलायझर उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि शेतीला टिकाऊ बनवण्यासाठी काम करतं आहे।
भारत हा एक कृषिप्रधान देश आहे, जिथे लोकसंख्येचा मोठा भाग शेतीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे मातीची सुपीकता टिकवून ठेवणं आणि पीक उत्पादन सुधारण्यासाठी फर्टिलायझरचं उत्पादन खूप महत्त्वाचं आहे. हे देशाची फूड सेक्योरिटी आणि लाखो शेतकऱ्यांचं उदरनिर्वाह सुरक्षित करण्यासाठी गरजेचं आहे।
फर्टिलायझर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (FCIL) ही एक महत्त्वाची सरकारी कंपनी आहे, जी अनेक वर्षांपासून फर्टिलायझर उत्पादनात अग्रेसर राहिली आहे. मात्र 1990 च्या दशकात आर्थिक अडचणीमुळे FCIL च्या युनिट्स बंद करण्यात आल्या. भारतात युरियाची गरज लक्षात घेता भारत सरकारने या बंद पडलेल्या युनिट्स पुन्हा सुरु करण्याचा निर्णय घेतला.
माननीय पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखाली केंद्रीय कॅबिनेटने गोरखपूर, सिंद्री आणि बरौनी येथील युनिट्सच्या पुनरुज्जीवनाला मंजुरी दिली. ही प्रक्रिया FCIL आणि हिंदुस्तान फर्टिलायझर कॉर्पोरेशन लिमिटेड (HFCL) यांच्या पुढाकाराने सुरू झाली.
2016 मध्ये हिंदुस्तान उर्वरक आणि रसायन लिमिटेड (HURL) ची स्थापना झाली, जे NTPC, कोल इंडिया लिमिटेड (CIL) आणि इंडियन ऑयल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (IOCL) या तीन प्रमुख महारत्न कंपन्यांसोबत एक जॉइंट वेंचर आहे. यात FCIL आणि HFCL यांचाही समावेश आहे. या मोठ्या कंपन्यांचा पाठिंबा HURL ला अधिक विश्वासार्ह बनवतो आणि त्यांना आवश्यक संसाधनं, कौशल्य आणि अनुभव देतो.
या कंपन्यांचा सहभाग गुणवत्ता आणि यशासाठीच्या सामायिक दृष्टिकोनाचं प्रतीक आहे. HURL चं उद्दिष्ट आहे—देशांतर्गत फर्टिलायझर उत्पादन वाढवणं, शेतकऱ्यांच्या गरजा पूर्ण करणं, आणि आयातीतून स्वावलंबी होणं, ज्यामुळे भारताची शेती आणि अन्न सुरक्षा बळकट होईल।
सिबा प्रसाद मोहंती: एचयूआरएल ला नव्या उंचीवर नेणारा नेतृत्व
15 मार्च 2023 पासून, सिबा प्रसाद मोहंती यांनी हिंदुस्तान उर्वरक आणि रसायन लिमिटेड (एचयूआरएल) चे मॅनेजिंग डायरेक्टर म्हणून पदभार स्वीकारला, आणि ते बीव्हीएफसीएल चे चेअरमन आणि मॅनेजिंग डायरेक्टर देखील आहेत। 29 डिसेंबर 2023 पासून त्यांनी फुल-टाइम मॅनेजिंग डायरेक्टर म्हणून काम सुरू केले।
फर्टिलायझर असोसिएशन ऑफ इंडिया (एफएआय) च्या ईस्टर्न रीजनचे चेअरमन म्हणून मोहंती यांचं नेतृत्व प्रभावी मानलं जातं। ते इन्स्टिट्यूट ऑफ डायरेक्टर्स (एफआयओडी) चे फेलो मेंबर असून, फिक्की क्रॉप प्रोटेक्शन कमिटी चे को-चेअरमन आहेत आणि स्कोप च्या गव्हर्निंग बॉडी चे एक्झिक्युटिव्ह मेंबर देखील आहेत।
32 वर्षांपेक्षा अधिक काळ अॅग्री इनपुट मार्केटिंग मध्ये अनुभव असलेल्या मोहंती यांनी राष्ट्रीय केमिकल्स अॅंड फर्टिलायझर लिमिटेड (आरसीएफ) मध्ये उल्लेखनीय योगदान दिलं आहे। त्यांना “मार्केटिंग मॅन ऑफ द इयर” (1995) आणि “बेस्ट एम्प्लॉयी” (2012) असे पुरस्कार मिळाले आहेत।
याशिवाय, त्यांना उद्योग रत्न पुरस्कार, एक्सलन्स अवॉर्ड, हिंदी गौरव पुरस्कार, भारत ज्योती पुरस्कार, आणि स्टेट बिझनेस लीडरशिप अवॉर्ड 2022 ने सन्मानित करण्यात आले आहे। पब्लिक रिलेशन्स कौन्सिल ऑफ इंडिया ने त्यांना चाणक्य अवॉर्ड 2022 प्रदान केला आहे।
शाश्वत भविष्यासाठी फर्टिलायझर उत्पादनात नवा अध्याय
जगात प्रथमच एका संस्थेने एकाच वेळी तीन मेगा फर्टिलायझर प्रोजेक्ट्स राबवले। एफसीआयएल आणि एचएफसीएल च्या जुन्या युनिट्स चं पुनरुज्जीवन करण्याचं काम एचयूआरएल कडे सोपवण्यात आलं। त्यांनी गोरखपूर, बरौनी आणि सिंद्री येथे आधुनिक, एनर्जी एफिशियंट, आणि एनवायर्नमेंट-फ्रेंडली अमोनिया-युरिया फर्टिलायझर कॉम्प्लेक्सेस उभारले, ज्यांची एकूण क्षमता 38.1 लाख मेट्रिक टन प्रति वर्ष असून, त्यासाठी ₹28000 कोटींचं इन्वेस्टमेंट करण्यात आलं।
या प्रकल्पांचे भूमिपूजन माननीय पंतप्रधानांच्या हस्ते—गोरखपूर (22 जुलै 2016), सिंद्री (25 मे 2018), आणि बरौनी (17 फेब्रुवारी 2019)—झाले। कोविडच्या वेव्स आणि इतर अनेक अडचणींनंतरही, एचयूआरएल ने सर्व प्लांट्स विक्रमी वेळेत कमिशन केले, जे देशातील सर्वात वेगवान आणि आधुनिक युनिट्स ठरल्या।
या प्रोजेक्ट्स ची निगराणी नीती आयोग आणि भारत सरकारच्या फर्टिलायझर विभागा कडून झाली। गोरखपूर युनिट ने 26 मार्च 2022, बरौनी ने 18 ऑक्टोबर 2022, आणि सिंद्री ने 5 नोव्हेंबर 2022 रोजी उत्पादन सुरू केलं।
गोरखपूर युनिट राष्ट्राला समर्पित करण्यात आलं असून लवकरच बरौनी आणि सिंद्री यांचं देखील राष्ट्र समर्पण होणार आहे, जे एचयूआरएल च्या कृषी क्षेत्रातील योगदानाची पुष्टी करतं।
आज, एचयूआरएल भारतातील दुसरी सर्वात मोठी युरिया उत्पादक कंपनी आहे, जिने 2022-23 मध्ये 1.2 कोटी आणि 2023-24 मध्ये (31 डिसेंबर 2023 पर्यंत) 2.6 कोटी मेट्रिक टन युरिया तयार केला आहे। पुढे, एचयूआरएल दरवर्षी सुमारे 40 लाख मेट्रिक टन युरिया इम्पोर्ट कमी करणार आहे, ज्यामुळे मोठी परकीय चलन बचत होईल आणि आत्मनिर्भर भारत चं स्वप्न साकार होईल।
पीएम प्रणाम स्कीम अंतर्गत, एचयूआरएल शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरणारी अनेक नवीन प्रॉडक्ट्स विकसित करत आहे।
एचयूआरएल चे प्रॉडक्ट पोर्टफोलिओ: कृषी क्षेत्राला आत्मनिर्भरतेकडे नेणारा प्रवास
एचयूआरएल च्या उत्पादनामुळे भारताने युरिया क्षमतेमध्ये आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने मोठी प्रगती केली आहे, ज्यामुळे देशातील नायट्रोजनयुक्त फर्टिलायझरची मोठी गरज पूर्ण होत आहे।
भारत सरकारकडून ऑल्टरनेट फर्टिलायझर्सवर दिल्या जाणाऱ्या भराला प्रतिसाद देत, एचयूआरएल ने अगोदरच अपना पावर (मायकोर्रायझी), पीडीएमश्री (पीडीएम) आणि अपना कैलग्रो (कॅल्शियम नायट्रेट) हे उत्पादने बाजारात आणली आहेत। नवकल्पना आणि विकासासाठीच्या वचनबद्धतेला अनुसरून, एचयूआरएल लवकरच नॅनो फर्टिलायझर, सल्फर-कोटेड युरिया, अमोनियम सल्फेट, आणि इतर बायो-फर्टिलायझर सादर करणार आहे, जे शाश्वत आणि भविष्याभिमुख कृषी गरजांना समर्थपणे पूर्ण करतील।
परंपरागत ते नाविन्यपूर्ण अशा विविध प्रॉडक्ट पोर्टफोलिओसह, एचयूआरएल सध्या भारतातील १४ राज्यांमध्ये शेतकऱ्यांना सेवा देत आहे। याची सुरुवात उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार, झारखंड, छत्तीसगढ, ओडिशा आणि पश्चिम बंगाल पासून झाली। यानंतर सेवा विस्तार करताना हरियाणा, पंजाब, राजस्थान, त्रिपुरा, मणिपूर आणि मिझोराम या राज्यांनाही कव्हर करण्यात आलं।
आव्हानांना सामोरे जाताना
फर्टिलायझर इंडस्ट्रीतील नेहमीच्या अडचणींप्रमाणेच, एचयूआरएल ला सप्लाय चेन मध्ये अडथळे, नॅचरल गॅस प्राइस मधील चढउतार आणि जागतिक जिओपॉलिटिकल कंडीशन्स चा सामना करावा लागला। कोविड-19 काळात या समस्या अधिकच तीव्र झाल्या आणि तीनही प्लांट्स च्या अंमलबजावणीवर परिणाम झाला।
लॉकडाऊन आणि मर्यादित मनुष्यबळामुळे ऑफशोर आणि ऑनशोर कंसाइनमेंट्स मध्ये विलंब झाला आणि बांधकाम साहित्याची कमतरता जाणवली। मात्र, उत्कृष्ट कोऑर्डिनेशन, स्थानिक प्रशासनाचा सहकार्य आणि फर्टिलायझर विभागाशी समन्वय राखून एचयूआरएल ने या सर्व अडचणींवर मात केली आणि प्लांट्स चे कमिशनिंग वेळेत आणि प्रभावीपणे पूर्ण केलं।
एस.पी. मोहंती स्पष्ट करतात, “कंपन्यांनी कोणत्याही अडचणींना केवळ समस्येप्रमाणे पाहू नये, तर त्यातून सुधारणा आणि प्रगतीसाठीची संधी म्हणून बघावं. एचयूआरएल ने प्रत्येक अनुभवातून शिकत आणि योग्य रिबाउंडिंग करत आपली यशोगाथा फर्टिलायझर मॅन्युफॅक्चरिंग इंडस्ट्री मध्ये टिकवली आहे।”
वर्कप्लेस सेफ्टीसाठी एचयूआरएल चे सक्रिय प्रयत्न
केमिकल आणि गॅस-हँडलिंग प्रोसेस प्लांट म्हणून, एचयूआरएल ने सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य दिलं आहे आणि उच्चतम सेफ्टी स्टँडर्ड्स स्वीकारले आहेत। सर्व उपकरणांसाठी सेफ्टी इंटिग्रिटी लेव्हल (एसआयएल) स्टडी करणे, तसेच ड्युअल रेडंडंट, आयएस-सर्टिफाइड ट्रिप सोलिनॉइड्स वापरणे आणि ज्याचा मटेरियल ऑफ कन्स्ट्रक्शन (एमओसी) एसएस316एल आहे, हे एचयूआरएलच्या सुरक्षेतील बांधिलकीचे उदाहरण आहे। अत्यावश्यक ऑपरेशनल लूप्स स्वतंत्रपणे ओळखले जातात आणि 2oo3 एसओवी फिलॉसॉफी स्वीकारली जाते, ज्यात प्लंजर फीडबॅक कंट्रोल सिस्टममध्ये समाविष्ट असतो।
क्रिटिकल उत्पादन क्षेत्रांमध्ये अत्याधुनिक फायर आणि सेफ्टी डिव्हाइसेस बसवण्यात आल्या आहेत, ज्या संभाव्य धोके लवकर ओळखतात आणि प्रतिसाद देतात। डस्ट एक्सट्रॅक्शन आणि डस्ट सप्रेशन सिस्टम्स द्वारे हवा शुद्ध ठेवली जाते आणि युरिया डस्ट संबंधित जोखीमेवर नियंत्रण मिळवलं जातं। आग किंवा अमोनिया गळती सारख्या घटनांसाठी नियमित मॉक ड्रिल्स केल्या जातात। तीनही युनिट्समध्ये ब्लास्ट-प्रूफ कंट्रोल रूम्स आहेत, ज्या स्फोटाच्या परिस्थितीत देखील उपकरणांचं ऑपरेशन सुरु ठेवतात।
कर्मचाऱ्यांमध्ये जागरूकता आणि जबाबदारीची संस्कृती निर्माण करण्यासाठी सतत सेफ्टी ट्रेनिंग प्रोग्राम्स घेतले जातात। एचयूआरएल नियमित सेफ्टी असेसमेंट, फीडबॅक मेकॅनिझम, आणि प्रोटोकॉल अपडेट्स च्या माध्यमातून संभाव्य जोखमींची वेळेत ओळख करून त्यांचा निराकरण करतं।
एस.पी. मोहंती स्पष्ट करतात, “प्रोसेस प्लांट इंडस्ट्री मध्ये काम करताना सुरक्षा ही एचयूआरएलच्या कामाची आधारशिला आहे. आम्ही सर्वोच्च सुरक्षेच्या मूल्यांना आणि सातत्याने सुधारण्याच्या संस्कृतीला प्राधान्य देतो।”
केमिकल आणि फर्टिलायझर मॅन्युफॅक्चरिंग मध्ये एचयूआरएल ची टेक्नोलॉजिकल झेप
फर्टिलायझर क्षेत्रातील नवीनतम कंपनी म्हणून, एचयूआरएल ला केमिकल सेक्टर मध्ये मोठ्या प्रमाणावर वाढीची संधी आहे। मॅन्युफॅक्चरिंग एफिशिएंसी आणि निर्णयक्षमतेसाठी, एचयूआरएल अत्याधुनिक टेक्नोलॉजीज आणि इंडस्ट्री बेस्ट प्रॅक्टिसेस चा अवलंब करत आहे।
युरिया, अमोनिया आणि ऑफसाइट फैसिलिटीज मध्ये इंटिग्रेटेड ऑटोमेशन वापरून, उत्पादनात अचूकता, कमी मॅन्युअल इंटरव्हेंशन, आणि दर्जेदार उत्पादने मिळवली जातात, जी ग्लोबल एनर्जी एफिशिएंसी बेंचमार्क्स शी सुसंगत आहेत।
डेटा इंटिग्रेशन च्या माध्यमातून एचयूआरएल उत्पादन प्रक्रियेतून मिळणाऱ्या मोठ्या माहितीचा विश्लेषण करतो आणि त्यातून सुधारणा घडवतो। एसएपी हे एक व्यापक ईआरपी सोल्यूशन म्हणून वापरून, कंपनीने आपल्या प्रोसेसेस आणि ऑपरेशन्स मध्ये मोठी सुधारणा केली आहे।
कृषी आणि फर्टिलायझर क्षेत्रात होणाऱ्या बदलांकडे लक्ष ठेवून, एचयूआरएल ड्रोन टेक्नोलॉजी, नॅनोटेक्नोलॉजी, ग्रीन एनर्जी, आणि बायोफर्टिलायझर्स सारख्या ट्रेंड्स कडे लक्ष देत आहे। नवकल्पना आणि टिकाऊ विकासाच्या जोरावर, एचयूआरएल स्वतःला एक पुढारलेला आणि पर्यावरण-जागरूक खेळाडू म्हणून उभं करत आहे।
अनुभवातून दिलेला मंत्र
एस.पी. मोहंती तरुण उद्योजकांना सांगतात, “फर्टिलायझर इंडस्ट्री ही सतत बदलणारी आहे। तुम्ही शिकत राहा, तुमच्या स्किल्स मध्ये गुंतवणूक करा, प्रोफेशनल नेटवर्क तयार करा, इनोव्हेशन स्वीकारा आणि प्रत्येक अडचणीतून शिकून पुढे जा। तुमची प्रवास एक कॅनव्हास आहे—प्रत्येक अडथळा म्हणजे संधी आहे।”
